Archiwum Państwowe w Łodzi

Łódzkie parki - część 2

Niniejsza wystawa stanowi kontynuację prezentacji wybranych materiałów archiwalnych związanych z licznymi parkami znajdującymi się na terenie Łodzi.
W przeszłości zmieniające się władze miasta przywiązywały znaczną uwagę do dbałości o tereny zielone, mające zapewnić wszystkim mieszkańcom miasta należyte miejsce odpoczynku, zabaw i rozrywki.

PARK IM. KS. JÓZEFA PONIATOWSKIEGO

Fragment parku, 1930 r. [Archiwum Włodzimierza Pfeiffera (księgarza i fotografa łódzkiego), sygn. 313]

Projekt domku tenisowego w parku, 1926 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 19852]

Pawilon, 1935 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23284]

Fragment parku, 1960 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/43]

Położenie: Al. Jana Pawła II, ul. Parkowa, Żeromskiego, Al. Mickiewicza.
Wybudowany w latach 1904-1910. Projekt wykonał ogrodnik - planista T. Chrząński. Park powstał na pozostałościach dawnych lasów miejskich (podobnie jak Park 3 Maja oraz Park Ludowy na Zdrowiu - obecnie im. J. Piłsudskiego). Początkowo nosił nazwę "Ogrodu przy ul. Pańskiej". W roku 1917 otrzymał imię J. Poniatowskiego.
W okresie największej swojej popularności było to niewątpliwie miejsce "rozległych przechadzek dla pieszych oraz szerokich, dobrze połączonych z sąsiednimi ulicami alei do jazdy powozami, dorożkami lub konno". Dopiero w 1923 r. zabroniono używania pojazdów na jego terenie. Jest to jeden z największych i najpiękniejszych łódzkich parków: zróżnicowany przestrzennie i o bogatym doborze gatunkowym. Najbardziej malowniczą jego częścią są okolice stawu wykopanego w latach 1924-1925.
W 1932 r. park został oświetlony. Podczas wojny był dostępny tylko dla Niemców. W miejscu ogródka bylinowego zostały wybudowane korty tenisowe. W tym okresie park doznał wielkich zniszczeń, a szczególnie zubożony został jego drzewostan. Po zakończeniu wojny w parku zlokalizowano dwa cmentarze żołnierzy radzieckich, następnie wzniesiono - Pomnik Wdzięczności. W 1955 r. wybudowano muszlę koncertową.
W parku znajduje się 20 drzew - pomników przyrody.

PARK IM. JÓZEFA PIŁSUDSKIEGO (Park Ludowy na Zdrowiu, Park Kultury i Wypoczynku)

Fragment parku, 1960 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/49]

Dokument dotyczący motywów przemawiających za utworzeniem rezerwatu przyrody na Polesiu Konstantynowskim, 1930 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23258]

Dokument dotyczący urządzenia i wyglądu parku (1) [Akta m. Łodzi, sygn. 23277]

Dokument dotyczący urządzenia i wyglądu parku (2) [Akta m. Łodzi, sygn. 23277]

Dokument dotyczący urządzenia i wyglądu parku (3) [Akta m. Łodzi, sygn. 23277]

Fragment parku, 1960 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/38]

Plan Parku Ludowego, 1930 r. [Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. 642]

Plan Parku Ludowego - legenda, 1930 r. [Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. 642]

Położenie: ul. Konstantynowska, Krakowska, Krzemieniecka, Al. Unii, ul. Srebrzyńska.
Jeden z największych parków w Europie. Powstawał w latach 1919-1939 według koncepcji E. Ciszkiewicza, ówczesnego Dyrektora Wydziału Plantacji Miejskich, z pewnymi elementami z projektu konkursowego Braci Zajkowskich.
W założeniach miało to być "olbrzymich rozmiarów miejsce spacerów z boiskami sportowymi, torem dla cyklistów, stawami".
Był on miejscem "masowego wypoczynku, świątecznych i niedzielnych wycieczek mieszkańców zadymionych dzielnic, terenem festynów i zabaw".
W skład parku miały wchodzić także: Ogród Zoologiczny i Ogród Botaniczny (zrealizowany dopiero w latach sześćdziesiątych XX w.), które obecnie stanowią odrębne obiekty.
Na jego terenie grzebane były przez władze carskie zwłoki poległych w walkach i straconych rewolucjonistów 1905-1907 r. Dla uczczenia ich pamięci w 1920 r. usypano kopiec pamiątkowy, a w 1923 r. wzniesiono Kolumnę Rewolucjonistów (zniszczoną przez okupanta hitlerowskiego). Obecny Pomnik Czynu Rewolucyjnego został odsłonięty w 1975 r.
Część parku (pozostałość dawnej puszczy łódzkiej) podlega ochronie jako rezerwat przyrody "Polesie Konstantynowskie". Ponadto znajduje się tu 18 pojedynczych drzew oraz dwie grupy drzew uznanych za pomniki przyrody.

PARK IM. STANISŁAWA STASZICA

Pismo dotyczące przygotowania figury robotnika, 1918 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 19853

Teatr letni, 1931 r. [Archiwum Włodzimierza Pfeiffera (księgarza i fotografa łódzkiego), sygn. 333]

Plan parku, 1939 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23448]

Fragment parku, 1939 r. [Archiwum Włodzimierza Pfeiffera (księgarza i fotografa łódzkiego), sygn. 893]

Położenie: ul. Uniwersytecka, Narutowicza, Wierzbowa, Jaracza.
Powstał w latach 1899-1901 według projektu L. Grabowskiego, jako czwarty w Łodzi ogród miejski. Z okazji urządzonej w 1912 r. wystawy Rzemieślniczo-Przemysłowej w parku wzniesiono Pomnik Pracy - postać robotnika wspartego o młot - symbol miasta pracy, oraz muszlę koncertową, później przerobioną na teatr letni.
W 1918 park (noszący pierwotnie nazwę "Ogrodu przy ul. Dzielnej") otrzymał imię Stanisława Staszica i ustawiono w nim popiersie patrona - ufundowane przez Stowarzyszenie Techników. Odbywało się tu wiele różnych imprez: koncerty, przedstawienia, wystawy. Nieznacznej przebudowy parku dokonał w latach 1930-1931 St. Rogowicz, który następnie pisał o nim : "Pejzażowe rozplanowanie ogrodu tego, rozwiązane zostało na ogół pomysłowo, co uwidacznia się zwłaszcza w odpowiednim ugrupowaniu zadrzewień ogrodu, stanowiących piękne perspektywy wewnętrzne".
W czasie wojny okupanci hitlerowscy zniszczyli oba pomniki, wycięli drzewa i krzewy iglaste. W okresie powojennym kosztem parku została poszerzona ul. Uniwersytecka.
Obecnie od strony ul. Narutowicza usytuowany jest pomnik St. Staszica.
Na terenie parku znajdują się 4 drzewa oraz dwa głazy narzutowe, uznane za pomniki przyrody.

PARK 1-GO MAJA

Plan parku, 1941 r. [Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. 100/40]

Fragment parku, 1963 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/46]

Projekt kąpieliska w parku, 1944 r. (1) [Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. 98/6]

Projekt kąpieliska w parku, 1944 r. (2) [Zbiór kartograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. 98/6]

Położenie: ul. Rudzka, Farna, Patriotyczna i Głębinowa.
Park znajduje się w południowej części miasta, na terenie Rudy Pabianickiej. Rozciąga się dookoła Stawu Stefańskiego, akwenu przepływowego utworzonego na rzece Ner.
Po I wojnie światowej prywatny przedsiębiorca Stefański został właścicielem stawu oraz otaczających go łąk i terenów rozparcelowanego folwarku. Wybudował on następnie restaurację i zorganizował wypożyczalnię łódek, nadając temu miejscu charakter rekreacyjny. W tym czasie Ruda Pabianicka była samodzielnym miastem, którego walory wypoczynkowe doceniali mieszkańcy przemysłowej Łodzi. W czasie II wojny światowej stawem o powierzchni 6 ha zainteresowali się okupanci, którzy zamierzali założyć park oraz wybudować kąpielisko.
Po wojnie Ruda Pabianicka znalazła się w granicach wielkiej Łodzi. W latach 1948-1951 decyzją władz miasta uporządkowano teren, nadając mu charakter parku, usypano górkę saneczkową i wybudowano kąpielisko. Dno stawu pokryto warstwą żwiru, umocniono brzegi, utworzono piaszczystą plażę na wschodnim brzegu stawu i powiększono akwen do 11,4 ha. Na terenie Parku 1 Maja zdecydowanie dominują drzewa i krzewy liściaste. Jednym z największych drzew jest topola czarna, której obwód dochodzi do 450 cm.

PARK IM. JULIUSZA SŁOWACKIEGO (Wenecja)

Dotyczy propozycji wykorzystania przez miasto parku Wenecja (1) [Akta m. Łodzi, sygn. 23259]

Dotyczy propozycji wykorzystania przez miasto parku Wenecja (2) [Akta m. Łodzi, sygn. 23259]

Fragment parku, przed 1939 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/11]

Protokół zdawczo-odbiorczy majątku parku w związku z nabyciem tej nieruchomości przez Gminę Miejską, 1939 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23282]

Położenie: Al. Politechniki, ul. Pabianicka, Cieszyńska.
Park powstał w końcu XIX wieku, założony obok młyna na rzece Jasień przez jego właściciela - Reicha. Ozdobę parku nazywanego wówczas "Wenecją" stanowiły niewielkie stawy, które nie zachowały się do dziś. W istniejącej na terenie parku sali teatralnej odbywały się rożne pokazy oraz przedstawienia. Bywalcy mieli do wyboru najrozmaitsze atrakcje: "zabawy taneczne, loterię fantową, koło śmiechu, skoki do wody z rusztowania, walki z niedźwiedziem, podnoszenie ciężarów, wzlot balonu, pokazy sztucznych ogni".
Ze względu na to, że południowa dzielnica Łodzi była prawie pozbawiona ogrodów i zieleńców, podjęto decyzję o nabyciu parku w 1937 r. przez władze miasta. W tym też czasie nadano mu imię Juliusza Słowackiego. W parku znajdują się dwa drzewa uznane za pomniki przyrody.

PARK IM. 3-GO MAJA

Plan parku, 1939 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23449]

Plan prac w parku, 1930 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23258]

Plan parku, 1936 r. [Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Łodzi, Wydział Plantacji, sygn. 25]

Fragment parku [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/67]

Położenie: ul. Małachowskiego, Kopcińskiego, Konstytucyjna, tory PKP.
Park został założony przed wojną (w 1915 r.) na terenie pozostałości dawnego lasu miejskiego. Powstał on według projektu konkursowego L. Kołaczkowskiego. W 1931 r. ogrodnik-architekt, S. Rogowicz, zaprojektował w parku nowoczesny ogródek jordanowski i plac zabaw dla młodzieży szkolnej. Na zakończenie okresu wakacyjnego urządzano tu zwykle "popisy gimnastyczne, ćwiczenia pokazowe z chorągiewkami, malownicze korowody". Wschodnia część parku do dziś zachowała leśny charakter, ze znacznym udziałem dębów i grabów. Dwa drzewa uznano za pomniki przyrody.

PARK IM. ANDRZEJA STRUGA

Uchwała Rady Miejskiej o nadaniu parkowi imienia Andrzeja Struga, 1939 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23283]

Fragment parku, przed 1939 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/9]

Opis projektu przystosowania parku do celów opieki społecznej i wychowania fizycznego, 1938-1939 r. [Akta m. Łodzi, sygn. 23283]

Fragment parku, przed 1939 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/25]

Położenie: ul. Ks. Brzóski, Piekarska, Olsztyńska.
Założony w 1900 r. jako otoczenie domu mieszkalnego i browaru - własności łódzkiego fabrykanta K. W. Anstadta. W 1937 r. Zarząd Miejski zakupił go z przeznaczeniem na park publiczny. Od zachodu i południa z parkiem sąsiadowały stawy rybne, zasypane w latach czterdziestych. Po wojnie w budynku mieszkalnym mieściła się szkoła, a część parku wydzielono na teren przedszkola.
W drzewostanie parkowym wyróżnia się wiele dorodnych, starych drzew (głównie liściastych), wśród których znajdują się trzy pomniki przyrody.

PARK IM. JANA MATEJKI

Protokół przejęcia nieruchomości przy ul. Matejki 27/29 przez miasto, 1937 r. [Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Łodzi, Wydział Plantacji, sygn. 26]

Zatwierdzenia nadania nazwy parkowi miejskiemu, 1947 r. [Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Łodzi, Wydział Plantacji, sygn. 26]

Fragment parku, 1968 r. [Zbiór ikonograficzny Archiwum Państwowego w Łodzi, sygn. Ł-I 22/60]

Odstąpienie ogrodu przy ul. Matejki na użytek szpitala im. Prezydenta Mościckiego, 1938 r. [Miejska Rada Narodowa i Zarząd Miejski w Łodzi, Wydział Plantacji, sygn. 26]

Położenie: ul. Narutowicza, Matejki, Szpital Barlickiego.
Założony w roku 1924 przez ówczesnego senatora Heiman-Jareckiego przy współudziale znanych ogrodników: E. Ciszkiewicza (Naczelnika Plantacji Miejskich) i Z. Hellwiga. W założeniach twórców projektu miał on być miniaturowym Wersalem i stąd jego odmienny od innych łódzkich parków charakter geometrycznego "francuskiego ogrodu". Nigdy nie został zrealizowany zamiar wybudowania pałacu (w miejscu, gdzie obecnie znajduje się fontanna), jedynie w narożniku parku wzniesiono domek ogrodnika i zabudowania gospodarcze. W 1938 r. został nabyty przez Magistrat Miasta Łodzi z przeznaczeniem na park publiczny. W okresie II wojny światowej był przyłączony do sąsiadującego z nim szpitala. Zarówno jego roślinność jak i alejki zostały wówczas bardzo zdewastowane. Po wojnie park uporządkowano, dosadzono drzewa i krzewy.
Park nie posiada wprawdzie pomników przyrody, bowiem najstarsza część drzewostanu liczy niespełna 100 lat, ale na niewielkiej jego powierzchni znajduje się wiele ciekawych drzew i krzewów. Szczególnie zwracają uwagę geometryczne kształty strzyżonych cisów i szpalerów grabowych, typowych dla ogrodów francuskich.

Oprac. Anna Kaniewska