Genezy wydarzeń marcowych 1968 roku szukać należy w stopniowym odchodzeniu przez Władysława Gomułkę od zdobyczy października 1956 r. - kiedy to w ramach odwilży po okresie stalinowskim zapowiadano m.in. poprawienie stosunków z Kościołem, ograniczenie cenzury, ograniczenie samowoli służby bezpieczeństwa. Stopniowo wprowadzano zmiany personalne w partii, zlikwidowano inteligenckie tygodniki "Po prostu" i "Przegląd Kulturalny", zaostrzono cenzurę, powrócono do polityki antykościelnej (m. in. usunięto religię ze szkół).
15 marca - Lista osób aktywnych prowodyrów zajść na Uniwersytecie Łódzkim z krótką charakterystyką
|
Sytuację w Polsce zdynamizował wybuch wojny izraelsko-arabskiej (tzw. wojna sześciodniowa). Polska za przewodnictwem KPZR potępiła Izrael i zerwała z nim stosunki dyplomatyczne. W oficjalnej propagandzie potępiano żydowskie "zapędy imperialistyczne", nastroje antyżydowskie pojawiły się w kręgach partyjnych, wojskowych i milicyjnych jak również wśród katolików skupionych wokół Stowarzyszenia "PAX". Przemówienie Gomułki na VI Kongresie Związków Zawodowych, w którym zaatakował syjonistów umożliwiło próbę przejęcia władzy przez nacjonalistyczno-populistyczną frakcję "partyzantów" skupioną wokół Ministra Spraw Wewnętrznych gen. Mieczysława Moczara.
18 marca
List Eugenii Wiśniewskiej do redakcji Dziennika Łódzkiego, protestujący przeciwko pacyfikacji wystąpień młodzieży. Został przesłany do wiadomości Komitetu Łódzkiego PZPR
|
Bezpośrednią przyczyną wybuchu zajść było zdjęcie przez cenzurę spektaklu "Dziady" w reżyserii Kazimierza Dejmka granego w Teatrze Narodowym w Warszawie. W dniu 30 stycznia 1968 r. po ostatnim przedstawieniu ok. 200 osób (głównie studentów) przeszło spod teatru pod pomnik Adama Mickiewicza niosąc transparent "Żądamy dalszych przedstawień". Po kilku minutach manifestanci zostali rozpędzeni przez Milicję Obywatelską. Aresztowano 35 osób, 9 stanęło przed kolegium karno-administracyjnym. Za przedstawienie relacji z zajść reporterom prasy francuskiej z Uniwersytetu Warszawskiego relegowani zostali Adam Michnik i Henryk Szlajfer.
19 marca
List otwarty studenta Włodzimierza Olejnika do Komitetu Łódzkiego PZPR
|
Studenci organizowali się w grupy, zbierali pieniądze na pokrycie grzywien, zbierali podpisy pod petycjami przeciwko ograniczeniom w kulturze. Ich działania poparło środowisko literatów zrzeszonych w Związku Literatów Polskich.
19 marca
Rezolucja młodzieży studiującej uchwalona na wiecu w Łodzi
|
W dniu 29 lutego na nadzwyczajnym zjeździe ZLP przyjęto rezolucję Andrzeja Kijowskiego, w której potępiono politykę kulturalną PRL, żądano zniesienia cenzury i przywrócenia swobody twórczej.
21 marca - Artykuły z prasy łódzkiej, opisujące manifestację poparcia dla polityki partii i tow. Wiesława Gomułki
|
W dniu 8 marca, w którym miał odbyć się wiec studentów UW, wcześnie rano zostali aresztowani Szlajfer, Seweryn Blumsztajn, Jan Lityński, Modzelewski i Kuroń. Następnego dnia aresztowano Michnika. Mimo aresztowań o godz. 12:00 na dziedzińcu UW odbyła się demonstracja, brutalnie rozpędzona przez oddziały Zmotoryzowanych Odwodów MO i "aktyw robotniczy". Studentów rozchodzących się do domów zaatakowała pałkami milicja. Na wieść o tych wydarzeniach podobne wiece odbyły się następnego dnia m. in. w Łodzi, Wrocławiu, Krakowie, Poznaniu, Toruniu i Gdańsku.
Do studentów nie przyłączyli się robotnicy - pozwoliło to na organizowanie wieców poparcia dla polityki partii pod hasłami "Studenci do nauki", "Literaci do pióra", "Oczyścić Partię z Syjonistów", "Syjoniści do Syjonu", "Syjoniści do Dajana". W dniu 19 marca Gomułka na wiecu PZPR w Sali Kongresowej potępił treści antyrosyjskie zawarte w "Dziadach", zaakcentował żydowskie pochodzenie przywódców ruchu studenckiego, podkreślając, ze walka z syjonizmem nie ma nic wspólnego z antysemityzmem. Wystąpienie to spowodowało falę oburzenia i kolejnych strajków na uczelniach, a do studentów przyłączyli się niektórzy wykładowcy. Z tego też powodu władze groziły rozwiązaniem UW, a 25 marca zwolniono z katedr wielu profesorów, m. in. Zygmunta Baumana, Leszka Kołakowskiego, Marię Hirszowicz. W ich obronie 28 marca zorganizowano wiec, na którym uchwalono Deklarację Ruchu Studenckiego - żądano m.in. swobody zrzeszeń, wolności opinii, zniesienia cenzury, przestrzegania praw obywatelskich. W odpowiedzi zlikwidowano 6 kierunków studiów, relegowano 34 osoby, przerwano zajęcia do 22 maja, rozpoczęto przymusowe wcielanie studentów do wojska.
12 kwietnia
Z Komitetu Łódzkiego PZPR do Komitetu Uczelnianego Uniwersytetu Łódzkiego przesłano do informacji aktywu partyjnego szereg informacji dot. wydarzeń marcowych. Obowiązywał zakaz ich powielania, egzemplarze zostały ponumerowane |
Rozbicie ruchu studenckiego oraz brak możliwości poszerzenia obszaru wolności zakończyło okres poruszenia przynajmniej części społeczeństwa polskiego, które pogrążyło się w apatii. Mimo nacisku moczarowców Gomułka utrzymał władzę, wzmogła się inwigilacja społeczeństwa przez Służbę Bezpieczeństwa, zaostrzono cenzurę, przeprowadzono czystki w partii, pogorszył się obraz Polski w świecie. W latach 1968 - 1972 wyjechało z kraju ok. 15 tys. osób pochodzenia żydowskiego, a także ludzi kultury i nauki. Część z nich zmuszona została do zrzeczenia się polskiego obywatelstwa, a otrzymała zamiast paszportów tzw. dokument podróży - bez prawa powrotu.
19 sierpnia
Notatka Wojewódzkiej Komisji Kontroli Partyjnej dotycząca orzecznictwa partyjnego w woj. łódzkim po wydarzeniach marcowych - lista osób wydalonych z partii wraz z uzasadnieniem i oficjalnym stanowiskiem WKKP, iż po wypadkach marcowych na terenie województwa łódzkiego nie stwierdzono faktu wyjazdu do Izraela lub innego państwa kapitalistycznego
|
Należy zauważyć wielowątkowość wydarzeń marca 1968 r. Przedstawiane w oficjalnej propagandzie jako chuligańskie wybryki młodzieży wystąpienia, wiece, strajki i manifestacje studentów oraz młodej kadry naukowej zmieniając ich świadomość ukształtowały tzw. "pokolenie '68" - zalążek przyszłej opozycji antykomunistycznej lat 70. i 80. Wydarzenia marcowe traktować można również jako rozprawienie się z inteligencją - atakowano pisarzy i naukowców podważając zarówno ich zasady ideowo-moralne jak i kompetencje zawodowe. Usuniętych z uczelni osób z uznanym dorobkiem naukowym zastępowano karierowiczami z nadania partyjnego (tzw. docenci marcowi). Osoby, które ze względu na swoje żydowskie pochodzenie zostały zmuszone do wyemigrowania z Polski, wspominają ten okres jako kampanię antysemicką skrywaną pod hasłami antysyjonistycznymi. W tle wydarzeń toczących się na ulicach trwała walka o przejęcie władzy w najwyższym kierownictwie PZPR między grupą "partyzantów" skupionych wokół gen. Moczara a I sekretarzem PZPR Władysławem Gomułką.
Łukasz Jaworski
|
Marzec 1968 r.